Một số truyền thuyết về Mẫu Thượng Ngàn tại Đền Bắc Lệ

(Điểm du lịch số 01 của Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Lạng Sơn) 

Đền Bắc Lệ (Đền Công Đồng Bắc Lệ) tên chữ: Bắc Lệ Linh Từ. Đền Công Đồng Bắc Lệ là một trong ba nơi thờ chính của Mẫu Thượng Ngàn bên cạnh Đền Suối Mỡ (Bắc Ninh) và Đền Đông Cuông (Lào Cai). Đền cũng là nơi thờ chính của Chầu Bé Bắc Lệ (Một vị thánh chầu nổi tiếng trong Tứ Phủ Chầu Bà của Đạo Mẫu).

Nghi môn Đền Bắc Lệ 

Ảnh: Trung tâm Xúc tiến Đầu tư, Thương mại và Du lịch

Nhân dân tại Đền Bắc Lệ và một số khu vực xung quanh hiện nay vẫn lưu truyền một số truyền thuyết Mẫu Thượng Ngàn tại Đền Công Đồng Bắc Lệ: 

Mẫu Thượng Ngàn là con gái Tản Viên Sơn Thánh và Mỵ Nương công chúa (con gái vua Hùng thứ 18 ) tên là La Bình. La Bình công chúa là người con gái đẹp người đẹp nết nên được Tản Viên Sơn Thánh rất yêu quý, thường cho đi theo bên mình mỗi khi đi tuần du hay đi săn bắn. Đi đến đâu nàng cũng quyến luyến với cảnh rừng núi, suối ngàn, làm bạn với muông thú và vô vàn cỏ cây. Thấy vậy Ngọc Hoàng Thượng Đế đã ban cho nàng là Nữ Chúa rừng xanh còn gọi là Thượng Ngàn Công Chúa. Nàng dậy muông thú phải biết làm điều thiện. Giúp ích cho con người, chính vì vậy các loài muông thú càng thêm quyến luyến, tin yêu nàng. Thấy Chúa có công, Ngọc Hoàng Thượng Đế lại tiếp tục gia ban cho nàng cai quản 81 cửa rừng trong cõi Nam Giao. 

Bên cạnh huyền tích về Mẫu La Bình, nhân dân vùng Bắc Lệ và một số vùng lân cận còn cho rằng: đền Bắc Lệ thờ Chúa Liễu Hạnh. Và nhân dân trong khu vực cũng tôn xưng Chúa Liễu Hạnh là Mẫu Thượng Ngàn. Chúa Liễu Hạnh đã từng làm chủ nhiều vùng xanh, trong một lần qua Lạng Sơn ghé vào đất Tiên Lệ, thấycó một ngôi đền nhỏ không người trông nom, cảnh vật hoang tàn. Trước tình cảnh đó Chúa Liễu Hạnh đã mượn truyện thơ văn đối đáp chữ nghĩa để nhờ Trạng Bùng – Phùng Khắc Khoan (1528 – 1613) trên đường đi sứ trở về để nhờ Trạng tu bổ, sửa chữa. Nhớ công ơn của Chúa nhân dân đã lập đền để thờ và đền Bắc Lệ đã được ra đời từ đó.

Ngoài ra, truyền thuyết về Mẫu Thượng Ngàn tại nơi đây còn liên quan đến Chầu Bé. Tương truyền Chầu Bé có nguồn gốc người Nùng là hóa thân của Mẫu Thượng Ngàn thời Vua Lê Thái Tổ giáng sinh nơi đây. Trong cuộc khởi nghĩa Lam Sơn. Do lực lượng giữa ta và địch quá chênh lệch lại thêm nghĩa quân Lam Sơn lại đóng quân ở nơi bất lợi nên việc dành phần thắng trong cuộc khởi nghĩa gặp nhiều khó khăn. Chầu đã hiển linh báo mộng cho Bình Định Vương Lê Lợi là phải rút quân ngay để bảo toàn lực lượng. Chầu đã biến mình thành bó đuốc dẫn đường cho nghĩa quân Lam Sơn di chuyển trong đêm đến vùng rừng núi Yên Thế và chỉ rõ đây là nơi đóng quân thuận lợi nhất. Sau khi thắng lợi, Vua Lê Lợi đã ban tặng sắc phong cho là Lê Mại Đại Vương. Nhân dân cả nước cũng tôn bậc Mẫu Nghi Thiên Hạ, lập đền thờ Mẫu ở khắp nơi. Đền Bắc Lệ cũng được gây dựng trên cơ sở truyền thuyết đó.

Tranh vẽ mô phỏng Mẫu Thượng Ngàn

Ảnh: Trung tâm Xúc tiến Đầu tư, Thương mại và Du lịch

Có thể nói Đạo Mẫu mang tính chất nối kết tôn giáo – tín ngưỡng – đời sống thực tại hòa vào nhau hướng về tâm thức Mẫu. Là nơi khởi nguyên cội nguồn của con người, là nơi tìm về sự nghỉ ngơi, được che chở, nơi an toàn và nơi tái sinh, cứu rỗi – thanh tẩy tâm hồn...trước những khó khăn, trắc trở của đời sống hiện tại. Lâm Cung Thánh Mẫu hay Mẫu Thượng Ngàn hoặc Bà Chúa Thượng Ngàn là một trong ba vị Mẫu được thờ cúng tại điện Mẫu. Việc thờ phụng Mẫu Thượng Ngàn tại Đền Bắc Lệ thể hiện niềm tin vào thờ Mẹ - một tục thờ truyền thống của dân tộc, sự hòa hợp văn hóa, đạo lý uống nước nhớ nguồn, sự tiếp thu, giao lưu với các tín ngưỡng dân gian bản địa tại từng địa phương.  

Ngày nay, khi về chiêm bái, hành lễ tại Đền Bắc Lệ - trung tâm và cũng là điểm khởi đầu của quá trình lan toả, du nhập, giao thoa và bản địa hoá Tín ngưỡng thờ Mẫu từ vùng đồng bằng tại vùng đất Lạng Sơn. Du khách có thể ghé thăm một quần thể gồm hàng chục ngôi đền thờ Mẫu: Đền Phố Vị, Đền Đèo Kẻng, Đền Quan Giám Sát, Đền Suối Ngang, Đền Mỏ Ba (Chầu mười), Đền Chầu Năm Suối Lân, Đền Chầu Bát...   

Phòng Quản lý CVĐC toàn cầu UNESCO Lạng Sơn Tổng hợp